Przejdź do treści

ZAiKS i muzyka AI — stanowisko, TDM opt-out i co traci twórca

ZAiKS nie chroni muzyki w 100% z AI, ale dopuszcza rejestrację utworów ze znacznym wkładem człowieka. Zastrzegł też swój repertuar przed trenowaniem AI.

6 min czytaniaRedakcja Magazynu MuzaIK

Pobierz .md

Tworzysz muzykę z pomocą sztucznej inteligencji i zastanawiasz się, jak to wpływa na twoje prawa i zarobki? Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych (ZAiKS) wprowadził nowe zasady, które bezpośrednio cię dotyczą. Zmiany te są odpowiedzią na rosnącą falę muzyki generowanej przez AI, która zalewa serwisy streamingowe — na samym Deezerze w czerwcu 2026 roku stanowiła ona ponad 50% wszystkich nowo dodawanych utworów [1].

W tym artykule wyjaśniamy, co się zmieniło od czerwca 2024 roku, jak możesz chronić swoją pracę i na co uważać, publikując utwory w sieci. To praktyczny przewodnik, który pomoże ci zrozumieć nowe realia i podejmować świadome decyzje jako twórca w erze AI.

ZAiKS rozróżnia: „utwór” a „wytwór” AI

Najważniejsza zmiana, wprowadzona w regulaminie ZAiKS od 5 czerwca 2024 roku, to formalne rozróżnienie między „utworem” a „wytworem AI” [2]. Zrozumienie tej różnicy jest kluczowe dla każdego, kto korzysta z narzędzi takich jak Suno czy Udio. ZAiKS definiuje „wytwór AI” jako treść w całości wygenerowaną przez sztuczną inteligencję na podstawie polecenia użytkownika, czyli promptu [2][3].

Konsekwencje tej klasyfikacji są daleko idące. Muzyka uznana za „wytwór AI” nie jest traktowana jako „utwór” w rozumieniu polskiego prawa autorskiego [4][5]. Oznacza to, że nie podlega ochronie prawnoautorskiej, nie można jej zarejestrować w ZAiKS i nie otrzymasz za nią żadnych tantiem [4][6]. W praktyce każdy może taki materiał dowolnie kopiować, remiksować i wykorzystywać komercyjnie bez twojej zgody i bez naruszania prawa [7][8].

Kiedy muzyka z pomocą AI może być chroniona?

ZAiKS nie zamyka jednak drzwi przed twórcami, którzy używają AI jako narzędzia. Organizacja dopuszcza rejestrację i ochronę utworów tworzonych „z pomocą AI” (AI-assisted) [5][6]. Warunkiem jest wniesienie przez człowieka „istotnego i oryginalnego wkładu twórczego” [6]. Sam prompt to za mało. Twój wkład musi być czymś więcej niż tylko pomysłem czy prostą instrukcją dla maszyny.

Co to oznacza w praktyce? Twój wkład może polegać na napisaniu oryginalnego tekstu, skomponowaniu i nagraniu partii wokalnej lub instrumentalnej, stworzeniu nowej aranżacji czy dokonaniu kreatywnego miksu i masteringu [9][6]. Jeśli twoja praca nadaje materiałowi z AI unikalny, autorski charakter, masz szansę na uzyskanie ochrony. Ostateczna ocena, czy dany wkład jest wystarczająco istotny, należy jednak do ZAiKS [6].

Poniższa tabela podsumowuje kluczowe różnice:

CechaWytwór 100% AIUtwór z pomocą AI (AI-assisted)
DefinicjaTreść w całości wygenerowana przez AI na podstawie polecenia (promptu) [2][3].Dzieło, w którym AI jest narzędziem, ale kluczowy jest istotny, oryginalny wkład człowieka [6].
Ochrona prawnoautorskaBrak. Nie jest „utworem” w rozumieniu prawa [4][5].Tak, ale tylko dla elementów stworzonych przez człowieka [10].
Rejestracja w ZAiKSNiemożliwa [4][6].Możliwa, po ujawnieniu użycia AI i ocenie wkładu twórczego [5][6].
TantiemyBrak [4].Tak, proporcjonalnie do wkładu twórczego autora.
Wykorzystanie przez innychKażdy może swobodnie kopiować i używać komercyjnie [7][8].Wymaga zgody autora i podlega ochronie.

Krok po kroku: Jak zgłosić do ZAiKS utwór stworzony z pomocą AI

Jeśli twój utwór spełnia kryteria dzieła stworzonego z pomocą AI, możesz go zarejestrować. Proces ten wymaga jednak dodatkowej staranności. Oto co należy zrobić:

  1. Oceń swój wkład twórczy. Zastanów się obiektywnie, na ile twoja praca ukształtowała ostateczną wersję utworu. Czy twoja rola była kluczowa, czy ograniczyła się do wygenerowania i drobnej edycji? Pamiętaj, że do ochrony kwalifikuje się tylko istotny, oryginalny wkład [6].
  2. Dokumentuj proces twórczy. Zachowaj pliki sesji z programu DAW, ścieżki z nagranymi przez ciebie instrumentami lub wokalem, notatki dotyczące aranżacji. Taka dokumentacja może być bezcenna jako dowód twojego wkładu, gdyby pojawiły się jakiekolwiek wątpliwości.
  3. Wypełnij zgłoszenie w ZAiKS. Podczas rejestracji utworu online musisz obowiązkowo zadeklarować, czy przy jego tworzeniu korzystano z AI. Należy również określić procentowy udział swojej pracy twórczej w finalnym dziele [4][6]. Bądź w tej kwestii szczery – zatajenie tej informacji może prowadzić do odrzucenia zgłoszenia lub unieważnienia rejestracji w przyszłości.
  4. Poczekaj na weryfikację. Po złożeniu wniosku ZAiKS dokona oceny, czy zgłoszony utwór kwalifikuje się do ochrony jako dzieło współtworzone przez człowieka [6]. Proces ten może wymagać dodatkowych wyjaśnień z twojej strony.

Wyobraź sobie, że tworzysz muzykę na swój kanał na YouTube. Używasz generatora AI, aby stworzyć podstawowy podkład instrumentalny w stylu synthwave. Następnie dogrywasz własną partię gitary, piszesz i nagrywasz linię wokalną, a całość aranżujesz i miksujesz w swoim DAW. W tym przypadku twój wkład twórczy jest znaczący, a muzyka z AI była tylko punktem wyjścia. Rejestrując taki utwór w ZAiKS, zaznaczasz użycie AI i określasz swój wkład, np. na 80%, co pozwala na ochronę i zbieranie tantiem za twoją pracę.

TDM Opt-Out: ZAiKS kontra trening AI

10 grudnia 2024 roku ZAiKS ogłosił ważną decyzję: skorzystał z mechanizmu TDM opt-out [11]. TDM, czyli eksploracja tekstów i danych (Text and Data Mining), to proces, w którym firmy AI masowo analizują cyfrowe treści – w tym muzykę – aby trenować swoje algorytmy [12]. Decyzja ZAiKS-u, podjęta na mocy unijnej dyrektywy, ma na celu zablokowanie tego procederu w celach komercyjnych [12][13].

Oznacza to, że cały repertuar chroniony przez ZAiKS został prawnie wyłączony z komercyjnego treningu AI bez zgody organizacji [14]. Firmy stojące za modelami generatywnymi nie mogą już legalnie wykorzystywać tych utworów do ulepszania swoich produktów. Naruszenie tego zakazu będzie traktowane jak naruszenie praw autorskich [14]. Celem jest ochrona wartości pracy twórców i zapewnienie, że otrzymają oni wynagrodzenie, jeśli ich dzieła posłużą do budowy komercyjnych narzędzi AI [11][13].

Decyzja ta wpisuje się w szerszy kontekst regulacyjny, w tym unijny Akt o AI (AI Act), który wszedł w życie 1 sierpnia 2024 roku i nakłada na dostawców modeli AI obowiązki przejrzystości oraz poszanowania prawa autorskiego [15][16]. To reakcja na prognozy, które niepokoją branżę. Według raportu CISAC z grudnia 2024 roku, globalne przychody twórców muzyki mogą spaść nawet o 24% do 2028 roku z powodu ekspansji generatywnej AI, co przekłada się na stratę 4 miliardów euro rocznie [17][18].

Najczęstsze błędy

Poruszanie się w nowej rzeczywistości prawnej jest trudne. Oto trzy błędy, których warto unikać:

  • Zakładanie, że subskrypcja Pro to pełne prawa autorskie. Wiele platform AI oferuje plany komercyjne, które dają prawo do monetyzacji wygenerowanych treści. Nie jest to jednak tożsame z posiadaniem praw autorskich. Jak wskazują regulacje w Polsce i USA, w pełni wygenerowane przez AI dzieła nie podlegają ochronie, więc każdy może z nich korzystać [7][8].
  • Ukrywanie użycia AI przed ZAiKS. Pokusa, by pominąć informację o wsparciu AI podczas rejestracji, może być duża, ale jest to ryzykowne. Zatajenie faktów może skutkować odmową rejestracji lub jej unieważnieniem w przyszłości, pozbawiając cię ochrony i tantiem [4][6].
  • Traktowanie promptu jako wystarczającego wkładu twórczego. Prawo autorskie chroni konkretną, twórczą ekspresję, a nie sam pomysł. Zarówno ZAiKS, jak i amerykański Urząd ds. Praw Autorskich (US Copyright Office) stoją na stanowisku, że samo napisanie polecenia dla AI nie jest wystarczającym wkładem, aby uznać cię za autora dzieła [6][9].

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę zarabiać na muzyce z AI na YouTube?

Tak, możesz monetyzować filmy z muzyką wygenerowaną przez AI, jeśli licencja platformy (np. Suno Pro) na to pozwala. Musisz jednak pamiętać, że nie masz do tej muzyki wyłącznych praw autorskich. Oznacza to, że inni twórcy mogą użyć tego samego lub bardzo podobnego podkładu, a ty nie możesz ich za to pozwać. Co więcej, twój film może otrzymać roszczenie Content ID, jeśli ktoś inny zarejestruje utwór oparty na tym samym materiale źródłowym.

Co oznacza dla mnie TDM opt-out ZAiKS-u?

Jeśli jesteś członkiem ZAiKS i twoje utwory są tam zarejestrowane, decyzja ta działa na twoją korzyść. Oznacza, że twoja twórczość jest teraz prawnie chroniona przed bezumownym wykorzystaniem do trenowania komercyjnych modeli AI [14]. To krok w kierunku zapewnienia, że jeśli twoja muzyka przyczyni się do rozwoju technologii AI, otrzymasz za to sprawiedliwe wynagrodzenie.

Czy ZAiKS jest przeciwko AI?

Stanowisko ZAiKS nie jest jednoznacznym sprzeciwem wobec technologii. Organizacja jest przeciwna przyznawaniu praw autorskich maszynom oraz niekontrolowanemu, darmowemu wykorzystywaniu dorobku twórców do trenowania modeli AI [4][13]. Jednocześnie, wprowadzając zasady rejestracji utworów tworzonych z pomocą AI, ZAiKS pokazuje, że jest otwarty na nowe formy twórczości, pod warunkiem że w centrum procesu pozostaje człowiek i jego kreatywność [5][6].

Ile pieniędzy twórcy mogą stracić przez AI?

Międzynarodowa Konfederacja Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów (CISAC) prognozuje, że do 2028 roku twórcy muzyki mogą stracić na rzecz generatywnej AI nawet do 24% swoich globalnych przychodów [17][18]. W ujęciu rocznym oznacza to stratę rzędu 4 miliardów euro [18][19]. Łączne straty w latach 2023-2028 szacowane są na 10 miliardów euro, podczas gdy rynek muzyki AI ma w tym czasie urosnąć do 16 miliardów euro rocznie [17][20].

Pojęcia w tym artykule

TDM opt-out
— Formalne zastrzeżenie przez twórcę lub OZZ praw do dzieła, wykluczające jego użycie w eksploracji tekstów i danych (Text and Data Mining) do celów komercyjnych — w szczególności do trenowania modeli AI. Mechanizm przewidziany Dyrektywą 2019/790 (art. 4), implementowaną w Polsce we wrześniu 2024 r. ZAiKS skorzystał z TDM opt-out w grudniu 2024 r.
Content ID
— Automatyczny system rozpoznawania treści YouTube, który identyfikuje muzykę, wideo i inne materiały zarejestrowane przez właścicieli praw. Może monetyzować, blokować lub śledzić wgrywane filmy.
CISAC
— Confederation Internationale des Sociétés d'Auteurs et Compositeurs — międzynarodowa konfederacja 225 organizacji zbiorowego zarządzania ze 116 krajów. Zrzesza ZAiKS (Polska), SACEM (Francja), GEMA (Niemcy), ASCAP i BMI (USA). Prognozuje, że twórcy muzyczni mogą stracić do 25% globalnych przychodów do 2028 r. wskutek generatywnej AI.
ZAiKS
— Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych — polska organizacja zbiorowego zarządzania. Zbiera i rozdziela tantiemy za publiczne wykonanie i nagranie dla autorów muzycznych i tekstowych.

Źródła

  1. 1newsroom-deezer.com
  2. 2zaiks.org.pl
  3. 3jarzpartner.pl
  4. 4prawo.pl
  5. 5umowymediowe.pl
  6. 6ostrowski.legal
  7. 7silvermansound.com
  8. 8reddit.com
  9. 9soundverse.ai
  10. 10youtube.com
  11. 11zaiks.org.pl
  12. 12zaiks.org.pl
  13. 13zaiks.org.pl
  14. 14zaiks.org.pl
  15. 15musicbusinessworldwide.com
  16. 16trackstudios.io
  17. 17cisac.org
  18. 18cisac.org
  19. 19completemusicupdate.com
  20. 20musicbusinessworldwide.com

Czytaj dalej